Η συζήτηση γύρω από την Οδύσσεια του Christopher Nolan απέκτησε τις τελευταίες ημέρες μια νέα διάσταση, όταν στο X εμφανίστηκε η πρόταση για μια διαφορετική κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους, αυτή τη φορά από τον Mel Gibson. Η ιδέα ήταν συγκεκριμένη: ο Elon Musk να χρηματοδοτήσει με 100 εκατομμύρια δολάρια μια παραγωγή με «ιστορικά ακριβή» πλοία, πανοπλίες, όπλα και casting, ενώ οι διάλογοι θα προέρχονταν από το ίδιο το ποίημα και θα αποδίδονταν στα ομηρικά ελληνικά. Η απάντηση του Musk ήταν σύντομη: «I’m down».
Η τοποθέτηση δεν ήρθε από το πουθενά. Ο Musk έχει ασκήσει επανειλημμένα κριτική στην Οδύσσεια του Nolan, ενώ στις 22 Ιουλίου ανακοίνωσε ότι το Grok Imagine θα επιχειρήσει μέχρι το τέλος του 2026 να δημιουργήσει μια ολόκληρη ταινία βασισμένη στο έπος, την οποία περιέγραψε ως «historically accurate and true to the art of Homer».
Η επιλογή του Mel Gibson ως πιθανού δημιουργού μιας περισσότερο «αυθεντικής» Οδύσσειας δεν είναι δύσκολο να εξηγηθεί. Ταινίες του όπως το Braveheart, το Apocalypto και τα Πάθη του Χριστού έχουν συνδεθεί έντονα με μια συγκεκριμένη κινηματογραφική αισθητική: πραγματικά τοπία και σκηνικά, έντονη σωματικότητα, προσπάθεια αναπαράστασης παλαιότερων πολιτισμών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, χρήση γλωσσών διαφορετικών από τα αγγλικά.
Το Apocalypto είναι σχεδόν ολόκληρο στα γιουκατεκικά Μάγια. Τα Πάθη του Χριστού χρησιμοποιούν κυρίως αραμαϊκά και λατινικά. Ο Gibson έχει επομένως δείξει ότι είναι διατεθειμένος να θυσιάσει την άμεση γλωσσική προσβασιμότητα μιας μεγάλης παραγωγής προκειμένου να δημιουργήσει την αίσθηση ενός διαφορετικού ιστορικού κόσμου.
Υπάρχει όμως μια σημαντική διάκριση: η αίσθηση ιστορικής αυθεντικότητας δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την ιστορική ακρίβεια.
Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα είναι το Braveheart.
Η ταινία του 1995 αφηγείται την ιστορία του William Wallace και του Πρώτου Πολέμου της Σκωτικής Ανεξαρτησίας, αλλά αρκετά από τα πιο αναγνωρίσιμα στοιχεία της απέχουν σημαντικά από όσα γνωρίζουμε για την περίοδο.
Οι Σκοτσέζοι του Gibson εμφανίζονται με μορφές tartan και κιλτ που συνδέονται με πολύ μεταγενέστερες περιόδους της σκωτσέζικης ιστορίας. Το μπλε βάψιμο των πολεμιστών παραπέμπει περισσότερο σε πολύ παλαιότερες περιγραφές πληθυσμών της Βρετανίας παρά στους Σκοτσέζους του τέλους του 13ου αιώνα.
Ακόμη μεγαλύτερες είναι οι αλλαγές στα ίδια τα γεγονότα.
Μία από τις σημαντικότερες νίκες του Wallace ήταν η Μάχη της Γέφυρας του Stirling το 1297. Η ύπαρξη της γέφυρας και η τακτική σημασία της ήταν καθοριστικές για την πραγματική μάχη. Στο Braveheart, όμως, η μάχη πραγματοποιείται σε ανοιχτό πεδίο και η γέφυρα απουσιάζει.
Η σχέση του Wallace με την Isabella της Γαλλίας είναι επίσης επινόηση της ταινίας. Ο Wallace εκτελέστηκε το 1305, όταν η Isabella ήταν περίπου δέκα ετών και δεν είχε ακόμη εγκατασταθεί στην Αγγλία — αυτό συνέβη το 1308, με τον γάμο της με τον Edward II. Το φινάλε παίρνει ακόμη μία χρονική ελευθερία συνδέοντας δραματουργικά την εκτέλεση του Wallace με τον θάνατο του Edward I, ο οποίος στην πραγματικότητα πέθανε δύο χρόνια αργότερα, το 1307.
Το Braveheart δεν παύει εξαιτίας αυτών να αποτελεί κινηματογραφικό έργο μυθοπλασίας. Οι αλλαγές όμως αποκτούν σημασία όταν χρησιμοποιείται η φιλμογραφία του Gibson ως επιχείρημα υπέρ μιας υποθετικά περισσότερο «ιστορικά ακριβούς» Οδύσσειας.
Apocalypto
Παρόμοια συζήτηση είχε προκαλέσει το Apocalypto το 2006.
Η ταινία ακολουθεί μια κοινότητα των Μάγια λίγο πριν από την άφιξη των Ισπανών και δημιουργεί έναν εξαιρετικά λεπτομερή οπτικά κόσμο. Ο Gibson χρησιμοποίησε ηθοποιούς ιθαγενούς καταγωγής και γιουκατεκικά Μάγια στους διαλόγους, επιλογές που συνέβαλαν στην αίσθηση αυθεντικότητας της παραγωγής.
Αρχαιολόγοι και ειδικοί στους Μάγια, ωστόσο, άσκησαν έντονη κριτική στην ιστορική εικόνα που δημιουργεί η ταινία. Το Archaeology Magazine, έκδοση του Archaeological Institute of America, δημοσίευσε το 2007 σειρά αναλύσεων για το Apocalypto. Σε μία από αυτές, ο αρχαιολόγος και ειδικός στους Μάγια Zachary X. Hruby εξέτασε συγκεκριμένα στοιχεία της παραγωγής, επισημαίνοντας ότι η ταινία συνδυάζει πραγματικές λεπτομέρειες με στοιχεία από διαφορετικές περιοχές και ιστορικά συμφραζόμενα. Ιδιαίτερη κριτική δέχθηκε η απεικόνιση των ανθρωποθυσιών, οι οποίες παρουσιάζονται με χαρακτηριστικά που παραπέμπουν περισσότερο στις πρακτικές των Αζτέκων του κεντρικού Μεξικού. Ακόμη και ορισμένα στοιχεία της πανίδας που εμφανίζονται στην ταινία δεν αντιστοιχούν στην περιοχή των Μάγια.
Ο ίδιος ο Gibson είχε άλλωστε ξεκαθαρίσει κατά την κυκλοφορία του Apocalypto ότι η ταινία δεν θα έπρεπε να αντιμετωπίζεται ως ιστορικό ντοκουμέντο.
Και μετά υπάρχουν τα Πάθη του Χριστού.
Ίσως καμία άλλη ταινία του Gibson δεν έχει δημιουργήσει τόσο έντονα την αίσθηση ιστορικής αναπαράστασης. Η χρήση αραμαϊκών και λατινικών, τα σκηνικά, τα κοστούμια και η έμφαση στη φυσική διάσταση της Σταύρωσης δημιουργούν την εντύπωση μιας προσπάθειας επιστροφής στην Ιουδαία του 1ου αιώνα.
Η αφήγηση όμως δεν αποτελεί απλώς κινηματογραφική μεταφορά των τεσσάρων Ευαγγελίων.
Μία από τις σημαντικές επιρροές της ταινίας ήταν το The Dolorous Passion of Our Lord Jesus Christ, ένα έργο που βασίστηκε στα οράματα που αποδίδονται στην Anne Catherine Emmerich, Γερμανίδα καθολική μυστικίστρια που έζησε από το 1774 έως το 1824. Τα οράματά της καταγράφηκαν από τον ποιητή Clemens Brentano, σχεδόν δεκαοκτώ αιώνες μετά την εποχή στην οποία τοποθετούνται τα γεγονότα των Παθών.
Η επιρροή αυτή δεν περιορίζεται σε μία μεμονωμένη λεπτομέρεια. Στοιχεία και εικόνες της κινηματογραφικής αφήγησης που δεν συναντώνται στα κανονικά Ευαγγέλια συνδέονται με μεταγενέστερες χριστιανικές παραδόσεις και με τις αφηγήσεις που αποδίδονται στην Emmerich. Αυτό σημαίνει ότι η ταινία δεν επιχειρεί αποκλειστικά να αναπαραστήσει όσα περιγράφουν οι βιβλικές πηγές, αλλά δημιουργεί μια σύνθεση διαφορετικών θρησκευτικών παραδόσεων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Βερόνικα, η οποία σκουπίζει το πρόσωπο του Ιησού καθώς εκείνος μεταφέρει τον σταυρό. Η συγκεκριμένη γυναίκα και το περιστατικό δεν εμφανίζονται στα τέσσερα κανονικά Ευαγγέλια, αλλά προέρχονται από μεταγενέστερη χριστιανική παράδοση.
Αντίστοιχα, η ταινία συνδέει τη Μαρία Μαγδαληνή με τη γυναίκα που κατηγορείται για μοιχεία και οδηγείται ενώπιον του Ιησού. Το Ευαγγέλιο του Ιωάννη δεν κατονομάζει τη συγκεκριμένη γυναίκα ως Μαρία Μαγδαληνή. Η ταύτισή τους αποτελεί μεταγενέστερη παράδοση και όχι πληροφορία που δίνεται από το ίδιο το ευαγγελικό κείμενο.
Τα Πάθη του Χριστού επομένως δεν αποτελούν μόνο δραματοποίηση των Ευαγγελίων. Συνδυάζουν τις ευαγγελικές αφηγήσεις με στοιχεία μεταγενέστερης χριστιανικής παράδοσης και θρησκευτικών κειμένων που δημιουργήθηκαν πολλούς αιώνες αργότερα. Η χρήση αραμαϊκών και λατινικών, τα κοστούμια και η λεπτομερής σκηνογραφία ενισχύουν την αίσθηση ιστορικής αυθεντικότητας, αλλά αποτελούν διαφορετικό ζήτημα από την προέλευση και την ιστορικότητα των γεγονότων που παρουσιάζονται.
Η Οδύσσεια
Κάπου εδώ εμφανίζεται και το μεγαλύτερο πρόβλημα με την ιδέα μιας «ιστορικά ακριβούς Οδύσσειας».
Τι ακριβώς σημαίνει ιστορική ακρίβεια όταν το έργο που μεταφέρεται είναι η Οδύσσεια;
Το ομηρικό έπος δεν αποτελεί ιστορικό χρονικό του Τρωικού Πολέμου. Είναι ένα έργο που διαμορφώθηκε μέσα από μακρά προφορική παράδοση και πήρε τη γνωστή μορφή του αιώνες μετά την εποχή στην οποία τοποθετούνται τα γεγονότα που περιγράφει.
Ο κόσμος του Ομήρου περιλαμβάνει στοιχεία που μπορούν να συνδεθούν με τη μυκηναϊκή Εποχή του Χαλκού, αλλά και χαρακτηριστικά μεταγενέστερων ελληνικών κοινωνιών.
Και φυσικά περιλαμβάνει τον Κύκλωπα Πολύφημο, την Κίρκη, τις Σειρήνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, την Καλυψώ και θεούς που επεμβαίνουν άμεσα στις ζωές των ανθρώπων.
Μια κινηματογραφική παραγωγή μπορεί ασφαλώς να επιχειρήσει αρχαιολογικά τεκμηριωμένες αναπαραστάσεις των πλοίων, των όπλων, των ενδυμάτων ή της αρχιτεκτονικής της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Μπορεί επίσης να προσπαθήσει να ακολουθήσει όσο γίνεται περισσότερο το σωζόμενο ομηρικό κείμενο.
Αυτό όμως είναι διαφορετικό από τον ισχυρισμό ότι υπάρχει μία μοναδική «ιστορικά ακριβής» εκδοχή της Οδύσσειας.
Ο Mel Gibson θα μπορούσε προφανώς να δημιουργήσει τη δική του κινηματογραφική Οδύσσεια. Η προηγούμενη δουλειά του δείχνει ότι μια τέτοια παραγωγή πιθανότατα θα έδινε ιδιαίτερη έμφαση στη γλώσσα, στη φυσικότητα των σκηνικών και στη δημιουργία της αίσθησης ενός διαφορετικού κόσμου.
Η ίδια φιλμογραφία, όμως, δείχνει και κάτι ακόμη. Το Braveheart μεταβάλλει σημαντικά πραγματικά γεγονότα και πρόσωπα. Το Apocalypto συνδυάζει διαφορετικές ιστορικές και πολιτισμικές αναφορές. Τα Πάθη του Χριστού συνδυάζουν τις ευαγγελικές αφηγήσεις με μεταγενέστερες θρησκευτικές παραδόσεις.
Το κοινό στοιχείο αυτών των ταινιών δεν είναι επομένως η αυστηρή αναπαραγωγή της Ιστορίας, αλλά η δημιουργία μιας ισχυρής κινηματογραφικής αίσθησης ότι ο θεατής βρίσκεται μέσα σε έναν άλλο ιστορικό κόσμο. Αυτό δεν είναι απαραίτητα μικρότερο επίτευγμα. Είναι όμως διαφορετικό από την ιστορική ακρίβεια.
Και το ίδιο ερώτημα δεν αφορά μόνο την υποθετική Οδύσσεια του Gibson.
Αν πραγματοποιηθεί η εξαγγελία του Elon Musk για μια ολόκληρη Οδύσσεια μέσω του Grok Imagine, η παραγωγή θα βρεθεί μπροστά ακριβώς στο ίδιο πρόβλημα. Θα πρέπει πρώτα να αποφασίσει τι σημαίνει «historically accurate» για ένα έπος που συνδυάζει μνήμες διαφορετικών ιστορικών περιόδων με θεούς, τέρατα και μυθολογικές αφηγήσεις.
Μπορεί κανείς να ανακατασκευάσει ένα μυκηναϊκό πλοίο. Μπορεί να χρησιμοποιήσει όπλα βασισμένα σε αρχαιολογικά ευρήματα. Μπορεί ακόμη και να επιχειρήσει διαλόγους στα ομηρικά ελληνικά.
Το αν όλα αυτά δημιουργούν μια «ιστορικά ακριβή Οδύσσεια» είναι διαφορετικό ερώτημα.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι το παράδοξο ολόκληρης της συζήτησης: πριν αναζητήσουμε ποιος σκηνοθέτης —ή ποια τεχνητή νοημοσύνη— μπορεί να δημιουργήσει την πιο ιστορικά ακριβή Οδύσσεια, πρέπει πρώτα να ορίσουμε ποια ακριβώς Ιστορία προσπαθούμε να αναπαραστήσουμε.